Có những miền quê ta chỉ cần đi qua một lần cũng đủ để nhớ, nhưng cũng có những miền quê phải được giữ lại bằng cả tuổi
thơ, tình yêu và những mất mát không thể nào quên. Với
Giang Nam,
quê hương không chỉ là nơi có mái trường, bãi mía, luống cày hay những ngày thơ bé rong chơi, mà còn là nơi cất giữ một mối tình trong trẻo và một phần máu thịt của người mình thương. Đọc "Quê Hương", ta bắt gặp một giọng thơ rất chân thành, mộc mạc, như lời kể của một người đang lần giở những trang ký ức của chính cuộc đời mình. Càng đọc, ta càng cảm nhận rõ tình yêu quê hương đã lớn lên cùng năm tháng, từ những rung động hồn nhiên của tuổi thơ đến nỗi đau sâu sắc của chiến tranh.
Những câu thơ đầu tiên mở ra một miền ký ức thật gần gũi:
Thuở còn thơ ngày hai buổi đến trường
Yêu quê hương qua từng trang sách nhỏ:
Ai bảo chăn trâu là khổ?
Tôi mơ màng nghe chim hót trên cao..
Quê hương trong ký ức tuổi thơ hiện lên giản dị đến mức thân thương. Đó là trường học, là những trang sách nhỏ, là tiếng chim trên cao, là những buổi chăn trâu và những trò nghịch ngợm của một đứa trẻ. Cách Giang Nam kể về tuổi thơ không cầu kỳ, không tô vẽ, nhưng chính sự tự nhiên ấy lại khiến những hình ảnh trở nên gần gũi. Có lẽ ai cũng từng có một miền ký ức như thế, nơi quê hương không phải một khái niệm lớn lao mà đơn giản chỉ là con đường đến trường, một bờ ao, tiếng chim, một trò chơi và những trận đòn roi của mẹ.
Đặc biệt, hình ảnh "cô bé nhà bên" xuất hiện rất tự nhiên:
Những ngày trốn học
Đuổi bướm cạnh cầu ao
Mẹ bắt được..
Chưa đánh roi nào đã khóc
Có cô bé nhà bên
Nhìn tôi cười khúc khích..
Một tiếng cười "khúc khích" thôi mà theo người con trai suốt cả cuộc đời. Tình yêu tuổi nhỏ trong thơ Giang Nam không có những lời thề hẹn, cũng chẳng có những rung động được gọi tên. Nó chỉ là một ánh mắt, một nụ cười, một cô bé nhà bên đứng nhìn cậu bé nghịch ngợm. Nhưng chính sự vô tư ấy lại làm cho tình cảm trở nên trong trẻo và đẹp đẽ. Nhà thơ đã không cố gắng biến tình yêu tuổi thơ thành một câu chuyện lãng mạn, mà để nó tồn tại đúng với vẻ đẹp tự nhiên của nó. Vì thế, khi đọc đến những câu thơ sau này, người đọc càng cảm nhận rõ sự đau đớn của một tình yêu đã đi qua chiến tranh.
Rồi chiến tranh bất ngờ bước vào tuổi thơ ấy:
Cách mạng bùng lên
Rồi kháng chiến trường kỳ
Quê tôi đầy bóng giặc
Từ biệt mẹ tôi đi
Chỉ bằng vài câu thơ ngắn, cuộc sống đã chuyển sang một hoàn cảnh khác. Những trò chơi tuổi nhỏ phải nhường chỗ cho chiến tranh. Người con trai rời mẹ, rời quê hương để lên đường chiến đấu. Và điều đặc biệt là cô bé nhà bên cũng lớn lên trong cùng một thời đại:
Cô bé nhà bên - có ai ngờ!
Cũng vào du kích
Hôm gặp tôi vẫn cười khúc khích
Mắt đen tròn - thương thương quá đi thôi.
Cô bé ngày nào giờ đã trở thành một nữ du kích. Nhưng trong mắt người lính, em vẫn là cô bé nhà bên với nụ cười khúc khích và đôi mắt đen tròn. Chiến tranh có thể làm thay đổi cuộc sống, có thể khiến con người trưởng thành, nhưng không thể xóa đi những ký ức đẹp đẽ đã in sâu trong lòng họ.
Có lẽ xúc động nhất là khoảnh khắc hai người gặp lại nhau giữa cuộc hành quân:
Giữa cuộc hành quân không nói được
Một lời..
Đơn vị đi qua tôi ngoái đầu nhìn lại
Mưa đầy trời nhưng lòng tôi ấm mãi
Họ gặp nhau nhưng không thể nói. Tình cảm tưởng như rất gần mà lại bị hoàn cảnh chiến tranh ngăn cách. Một ánh nhìn, một lần ngoái đầu cũng trở thành kỷ niệm. Hình ảnh "mưa đầy trời" tạo nên một không gian lạnh lẽo, nhưng giữa cái lạnh của mưa, lòng người lính lại "ấm mãi". Cái ấm ấy chính là tình yêu, là sự hiện diện của một người con gái đã đi cùng anh từ những năm tháng tuổi thơ đến những ngày chiến đấu.
Sau chiến tranh, người lính trở về quê hương và gặp lại em. Những hình ảnh thân thuộc của quê nhà cũng trở về:
Hòa bình tôi trở về đây
Với mái trường xưa, bãi mía, luống cày
Lại gặp em
Thẹn thùng nép sau cánh cửa
Vẫn khúc khích cười khi tôi hỏi nhỏ
Chuyện chồng con.. - khó nói lắm anh ơi!
Đoạn thơ mang một vẻ đẹp rất dịu dàng. Hòa bình trở về, quê hương vẫn còn đó, mái trường xưa, bãi mía, luống cày vẫn thân thuộc như ngày nào. Và cô bé nhà bên cũng vẫn cười khúc khích, vẫn thẹn thùng nép sau cánh cửa. Nhưng thời gian đã đi qua, con người không còn là những đứa trẻ ngày trước. Câu hỏi "chuyện chồng con" tưởng như rất bình thường lại chứa đựng biết bao ngập ngừng. Câu trả lời "khó nói lắm anh ơi!" khiến người đọc cảm nhận được một tình yêu vẫn còn đó nhưng đã bị chiến tranh và những năm tháng xa cách làm cho trở nên dang dở.
Cái nắm tay sau đó càng khiến đoạn thơ trở nên day dứt:
Tôi nắm bàn tay nhỏ nhắn, ngậm ngùi
Em để yên trong tay tôi nóng bỏng
Không có lời tỏ tình, không có một lời hứa, chỉ có một bàn tay nhỏ bé nằm yên trong bàn tay người lính. Nhưng đôi khi, một cái nắm tay còn nói được nhiều hơn cả ngàn lời. Đó có thể là sự thương yêu, sự tiếc nuối, là những điều muốn nói mà không thể nói thành lời. Người đọc tưởng rằng sau bao năm xa cách, sau những mất mát của chiến tranh, cuối cùng họ cũng có thể gặp lại nhau trong hòa bình. Nhưng rồi bi kịch lại đến quá bất ngờ.
Hôm nay nhận được tin em
Không tin được dù đó là sự thật:
Giặc bắn em rồi quăng mất xác
Chỉ vì em là du kích em ơi!
Cái chết của cô gái khiến toàn bộ cảm xúc trong
bài thơ như vỡ òa. Người con gái từng cùng nhà thơ đi qua tuổi thơ, từng cười khúc khích bên cầu ao, từng gặp lại anh sau chiến tranh, cuối cùng lại chết vì chiến tranh. Cách nói "không tin được dù đó là sự thật" diễn tả rất chân thực trạng thái đau đớn và bàng hoàng của một con người khi phải đối diện với sự mất mát quá lớn. Đặc biệt, câu thơ "Đau xé lòng anh chết nửa con người!" không mang vẻ trau chuốt mà bật ra như một tiếng kêu. Chính sự mộc mạc ấy khiến nỗi đau trở nên chân thật hơn.
Nhưng điều khiến "Quê Hương" vượt ra khỏi câu chuyện của một mối tình riêng chính là sự thay đổi trong cách nhìn về quê hương ở đoạn kết:
Xưa yêu quê hương vì có chim, có bướm
Có những ngày trốn học bị đòn roi
Nay yêu quê hương vì trong từng nắm đất
Có một phần xương thịt của em tôi.
Hai chữ "xưa" và "nay" tạo nên sự chuyển biến sâu sắc. Ngày trước, quê hương trong tâm hồn người con trai là những gì rất đỗi bình dị và trong trẻo: Chim, bướm, trường học, những ngày trốn học và trận đòn roi của mẹ. Đó là tình yêu quê hương của một đứa trẻ.
Còn sau chiến tranh, quê hương đã mang một ý nghĩa khác. Trong từng nắm đất quê nhà có một phần xương thịt của người con gái anh yêu. Quê hương lúc này không còn chỉ là cảnh vật, mà đã trở thành nơi lưu giữ những con người, những ký ức và những hy sinh. Tình yêu quê hương vì thế không còn là một cảm xúc vô tư của tuổi thơ mà đã được tôi luyện bằng chiến tranh, tình yêu và mất mát.
Câu thơ cuối có sức ám ảnh đặc biệt: "Có một phần xương thịt của em tôi." Chỉ một hình ảnh ấy đã kết nối tình yêu riêng với tình yêu quê hương, nối ký ức cá nhân với lịch sử của cả một thế hệ. Người con gái đã mất, nhưng em không biến mất hoàn toàn. Em ở lại trong đất quê hương, trong ký ức của người lính và trong chính tình yêu mà anh dành cho mảnh đất này. Từ một cô bé nhà bên, em trở thành một phần của quê hương.
Điều tôi yêu thích nhất ở "Quê Hương" là bài thơ không nói những điều quá lớn lao bằng những lời lớn lao. Giang Nam chỉ kể lại những gì rất đời thường: Một cậu bé trốn học, một cô bé cười khúc khích, một cuộc gặp giữa đường hành quân, một lần trở về quê, một cái nắm tay và một tin dữ. Nhưng từ những điều nhỏ bé ấy, nhà thơ đã làm hiện lên một tình yêu rất lớn: Tình yêu tuổi thơ, tình yêu đôi lứa và tình yêu quê hương,
đất nước.
Đọc bài thơ, ta cũng hiểu rằng quê hương trong mỗi con người đôi khi được tạo nên từ những điều rất riêng. Có người nhớ quê vì một dòng sông, một mái nhà, một tiếng gọi thân thương; còn với Giang Nam, quê hương trở nên thiêng liêng bởi nơi ấy có tuổi thơ và có người con gái ông thương yêu đã nằm lại. Chính vì thế, càng đi qua những năm tháng của cuộc đời, con người càng nhận ra quê hương không chỉ là nơi mình sinh ra, mà còn là nơi cất giữ những người và những ký ức không thể thay thế.
"Quê Hương" vì vậy không chỉ là một bài thơ viết về quê hương trong chiến tranh. Đó còn là câu chuyện về sự trưởng thành của một tình yêu. Từ tình yêu quê hương của một đứa trẻ đến tình yêu của một người lính đã trải qua chiến tranh, cảm xúc trong thơ Giang Nam vừa trong trẻo vừa đau đớn, vừa riêng tư vừa mang ý nghĩa rộng lớn. Khép lại bài thơ, câu thơ cuối vẫn còn ở lại trong lòng người đọc như một nỗi niềm không dễ nguôi: Quê hương đôi khi trở nên thiêng liêng nhất bởi trong lòng đất ấy có những người ta từng yêu thương, từng mất đi và mãi mãi không thể quên.
